هدف از درج این مطلب آشنایی مخاطبین با رشته تخصصی پزشکی قانونی و وظایف و فعالیتهای متخصصان پزشکی قانونی است.
پزشکی قانونی عبارت است از بکارگیری دانش پزشکی در راه کمک به اجرای عدالت. رشته پزشكي قانوني يكي از رشته هاي باليني پزشكي است كه دانش آموخته آن با فراگيري مجموعه اي از مهارتهاي ذهني ، ارتباطي و عملي و با بهره گيري از آخرين اصول ، روشهاي علمي ومشاوره های تخصصی، با توجه به مبانی قانونی به اظهار نظر كارشناسي در كليه امور پزشكي حسب نياز و استعلام اشخاص حقيقي و حقوقي اعم از محاكم قضايي ، دانشگاهها و ساير مراجع ذيصلاح مي پردازد و همچنين به تشخيص و درمان مسموميتها اقدام مي نمايد.
از نظر کاربردی متخصصان این رشته با بهره گیری مناسب از علوم پزشکی و رشته های مربوطه به روشن نمودن چگونگی ایجاد آسیب ها و صدمات، نحوه بهبود آنها، ارزیابی میزان خسارات وارده و معلوم نمودن پاسخ سوالات فراوانی که در بررسی پرونده های قضایی در رابطه با جسم و روان انسانها پیش می آید می پردازند.
رشته پزشكي قانوني با توجه به سيستم قضايي و پزشكي قانوني هر كشور متفاوت است و غالبا″ اين رشته در اكثر كشورها تحت عنوان Forensic Medicine and Clinical Toxicology يا Clinical Forensic Medicine and Toxicology شناخته مي شود و طول دوره بين 3 تا 4 سال متفاوت مي باشد. در برخی کشورها نیز از پزشکان قانونی در قالب Police Surgeon و یا Forensic Pathologist استفاده می شود.
پزشکی قانونی یکی از رشته های تخصصی پزشکی است. فارغ التحصیلان طب عمومی پس ازدریافت درجه دکترای حرفه ای پزشکی عمومی و پذیرفته شدن در کنکور ورودی آزمون پزشکی تخصصی با گذراندن دوره سه ساله دستیاری در دانشگاههای علوم پزشکی، به اخذ درجه تخصصی نایل شده و بعنوان متخصص پزشکی قانونی در دانشگاههای علوم پزشکی و یا سازمان پزشکی قانونی کشور استخدام می شوند. این گروه از متخصصان بتدریج و پس از کسب سوابق تجربی لازم به جرگه کارشناسان رسمی دادگستری در امور پزشکی پیوسته و به ارائه خدمات تخصصی خود به قضات محاکم دادگستری، وکلا، حقوقدانان و اصحاب دعوی می پردازند.
در ایران از سال 1372 تقریبا" همزمان با تصویب قانون تشکیل سازمان پزشکی قانونی کشور، ساختار آموزشی رشته پزشکی قانونی نیز دستخوش تحولات اساسی شد و کرسی تخصصی آموزش این رشته در دانشگاه علوم پزشکی تهران رسما" فعال گردید. پیش از آن عمده خدمات پزشکی قانونی توسط پزشکان عمومی که دوره های آموزشی کوتاه مدتی در اداره پزشکی قانونی گذرانیده بودند ارائه می شد. هم اکنون اگرچه وجود آن پزشکان قانونی عمومی و مجرب همچنان مغتنم است ولی با فعالیت آموزشی دانشگاه علوم پزشکی تهران در چند سال اخیر صدها پزشک متخصص پزشکی قانونی بصورت آکادمیک تربیت و به جامعه معرفی شده است. تعداد این فارغ التحصیلان تا شهریور سال 1388 بیش از 160 نفرمی باشد. بسیاری از این متخصصان به استخدام سازمان پزشکی قانونی درآمده و نخبگان آنها نیز بعنوان اعضای هیات علمی دانشگاههای علوم پزشکی جذب شده و به ارایه فعالیتهای آموزشی، پژوهشی، درمانی و خدمات کارشناسی می پردازند. اخیرا" دانشگاه علوم پزشکی ایران نیز به جرگه دانشگاههای آموزش دهنده دستیار در رشته پزشکی قانونی درآمده است.
متخصصان پزشکی قانونی عموما" جهت تصدی وظایف خطیری در امر تشخیص و درمان مسمومیتها، امور آموزشی و پژوهشی، امور مشاوره ای و کارشناسی و همچنین برای اداره امور مدیریتی مراکز بهداشتی و درمانی، آموزشی، پژوهشی و اجرایی مرتبط تربیت می شوند.
در موضوع مسمومیتها، متخصصان پزشکی قانونی از عهده تشخیص، درمان و اداره بیماران مسموم بر می آیند. در حوزه آموزش، تدریس دروس پزشکی قانونی، اخلاق پزشکی و مسمومیتها برای دانشجویان رشته های مختلف از جمله پزشکی، دندانپزشکی، حقوق، علوم قضایی، مامایی و غیره، حسب مورد، معمولا" بر عهده متخصصان پزشکی قانونی قرار می گیرد. در حوزه پژوهش، درصورت دسترسی به منابع لازم کارهای تحقیقاتی فراوان و ارزشمندی در حوزه تولید علم قابل عرضه است.
وظائف دانش آموختگان رشته پزشكي قانوني در نقش مشاوره اي و كارشناسي عبارتند از: تشخيص صدمات و آسيبهاي روحي و جسمي ناشي از انواع تروماها و مطابقت آنها با قوانين موضوعه، تشخيص علت فوت و پاسخگويي به سوالات مطروحه پيرامون فوت، ارائه خدمات مشاوره اي و كارشناسي در امور پزشكي داراي جنبه هاي قانوني به مراجع قضايي ، دانشگاهها و مراكز درماني ، پزشكان و شاغلين حرف پزشكي ، ساير نهادهاي اجتماعي و اشخاص حقيقي.
متخصصان رشته پزشكي قانوني در نقش مديريتي عهده دار مديريت حوادث غيرمترقبه، مديريت بخشهاي آموزشي ، پژوهشي و اجرايي مرتبط و عضويت در كميته هاي مورتاليتي ، مرگ مغزي ، پيوند اعضاء و اخلاق پزشكي می شوند.
حیطه فعالیتها و خدمات تخصصی رشته پزشکی قانونی در ایران به سه شاخه عمده تقسیم می شود:
1- آسیب شناسی قانونی (Forensic Pathology)
2- سم شناسی بالینی (Clinical Toxicology)
3- پزشکی قانونی بالینی (Clinical Forensic Medicine)
خدماتی که در هریک از این شاخه ها ارایه می شود از تنوع و گستردگی فراوانی برخوردارند و برخی متحصصان فعالیت خویش را در یکی از این زمینه ها متمرکز نموده و یا به کار در آن شاخه گرایش بیشتری دارند.